In TSL 92 schreef Willem G. Weststeijn
een recensie over de bij Uitgeverij Plantage
eind 2022 verschenen uitgave Wat
een sukkel, die Sergej! van Dmitri Danilov,
een vertaling van het vertalerscollectief
Hompsy van Wijk. Bij wijze van
vertaalexperiment, vingeroefening of hoe
je het ook noemen wilt maakten de vertalers
als pendant naast de ‘hoofdvertaling’
een tweede variant: een versie waarin de
handeling is verplaatst naar Nederland.
Sergej is daarin Sjaak de Vries geworden,
de bezoekers heten niet meer Kasparov,
Karpov en Kalasjnikov maar De Haan,
Van der Zwaan en Vogelaar. In de boekuitgave
is als toegiftje een klein fragment
van deze vernederlandste Danilov opgenomen.
Daarover is Weststeijn niet erg te
spreken: ‘Wat een onzin: Sjaak de Vries,
zoals Sergej in die vernederlandste versie
heet, past helemaal niet bij de existentiële
dreiging die zo eigen is aan veel Russische
literatuur.’
Is ‘existentiële dreiging’ voorbehouden
aan Rusland? Dat kan Weststeijn
toch niet menen. Kennelijk heeft hij een
nogal positief en zonnig beeld van de Nederlandse
realiteit en ziet hij ons land als
een plek waar mensen zich goed voelen
en zich op hun overheid kunnen verlaten.
Vreemd. Ik kan namelijk wel wat groepen
mensen bedenken die een aanmerkelijk
minder rooskleurige visie hebben. Wat
denkt hij van Groningen? De toeslagenaffaire?
Discriminatie? Onzekerheid voor
vluchtelingen? Energiearmoede? Het
UWV met zijn persoonsgegevensverzamelwoede? Voor niet weinigen heeft het
dagelijks leven in ons aangeharkte land
wel degelijk kafkaëske trekken gekregen
die zonder al te veel fantasie raken aan de
horreur in bepaalde Russische literatuur.
Medewerkers van een vaag instituut als
‘de Bezorgdienst’ die – zoals Sergej/Sjaak
overkomt – je huis binnendringen en je
met hun vragen geheel klem schijnen te willen zetten of je zelfs naar het leven
staan, zijn in dat licht ook in een Nederlandse
setting verre van misplaatst.
‘Gogols Revisor ga je toch ook niet
overzetten naar Heerhugowaard’, zegt
Weststeijn om zijn woorden kracht bij te
zetten. Dit laat zien dat de ensceneringspraktijk
van de laatste decennia aan hem
is voorbijgegaan. Kijk maar naar films als
The inspector general met Danny Kaye
uit 1949 en De boezemvriend uit 1982,
waarin vrij wordt omgegaan met de personages
en de handelingen bij Gogol maar
de essentie van De revisor overeind blijft.
Een toneelbewerking van Gogols klassieker,
een versie van De revisor die zich afspeelt
in de Nederlandse provincie? Het is
recent wel degelijk – en met succes – gedaan.
Ik doel hiermee op de productie van
De revisor in 2016 door Het Nationale Toneel,
in de bewerking en regie van Theu
Boermans. In deze voorstelling werd deze
klassieker volledig naar onze eigen tijd
gehaald en was grondig in de oorspronkelijke
tekst veranderd. Centraal stonden
Gogols thema’s van corruptie, bedrog en
machtsmisbruik, maar dan gesitueerd in
onze Nederlandse maatschappij van nu.
En er was nog iets waardoor deze Revisor
midden in de actualiteit stond: de compagnon
van de revisor was geen bediende,
maar een Syrische vluchteling.
Ik geef enkele voorbeelden van de wijze
waarop de tekst door Boermans naar
het heden werd gehaald. Aan het begin
van het toneelstuk vertelt de burgemeester
geschrokken over de komst van een
speciale ambtenaar uit Petersburg. Hem
en de andere notabelen – de rechter, de
schoolopziener, de postmeester, de curator
van de gasthuizen – slaat de schrik om
het hart; allemaal zijn ze zich bewust van
hun eigen corrupte praktijken. De inspecteur
(de revisor) komt uit Petersburg en de
Turken en de Fransen krijgen de schuld
van de missie van deze inspecteur.
In de versie van Boermans komt de
inspecteur uit Brussel en gaat de burgemeester
in gesprek met wethouders en
plaatselijke politici; wethouder Arie Tellegen
behoort tot een populistische partij.
Een hoogtepunt in het stuk, zowel in Gogols
origineel als in deze bewerking, is de
scène in het derde bedrijf waarin ‘de revisor’,
Chlestakov, geestdriftig praat over
zijn leven in de grote stad, in het origineel
dus over Petersburg. Hij heeft het over de
vele bals, het permanent spelen van whist
en over de soep die in de pan regelrecht
per stoomboot uit Parijs komt.
Ook bij Boermans is dit een mooie
scene. Hier staat een man die geheel in de
ban is van zijn eigen leugens, die door zijn
leugens wordt meegesleept. Hij schept op
over zijn eigen rol in de hoofdstad Den
Haag, hij is er volgens eigen zeggen het
absolute middelpunt en hij pocht over al
zijn rijkdom en bezittingen.
Zo toont Boermans de corrupte mens die
vol is van zichzelf en die de wereld naar
zijn hand wil zetten. Zijn revisor gelooft
in zijn eigen leugen, ja, hij hóudt van
zijn leugen. Tendens in deze voorstelling
was, zoals het in een recensie in Theaterkrant
werd verwoord: zolang de hardste
schreeuwers het winnen, wordt dit een
steeds vervelender land. Over recensies
gesproken: niet alle beoordelingen van
deze Revisorproductie waren even positief
als de mijne.
In een lezing over de bewerking en
opvoering van het Nationale Toneel die
ik in Moskou in 2016 tijdens het Congres
van Literair vertalers hield, ging ik in op
de aanpassingen die het stuk had ondergaan.
Ik vergeleek scènes uit de ‘oerversie’
met die van ons Nederlandse theatergezelschap.
Natuurlijk was ik me ervan
bewust dat het moderniseren en het naar
het heden toebrengen van klassieke toneelstukken lang niet door iedereen wordt
gewaardeerd. Hoe er in Rusland zelf naar
een dergelijke omgang met een van hun
klassiekers zou worden gekeken, was van
tevoren wel iets wat me zeer bezig hield:
Gogols De revisor is voor de Russen natuurlijk
een onbetwistbaar hoogtepunt in
hun toneelgeschiedenis. Wat zou men vinden
van de ingrepen in de tekst, de setting
van de handeling, de toneelpersonages?
Zou men verontwaardigd reageren? Van
het Nationale Toneel had ik de beschikking
gekregen over videobeelden van de
uitvoering, die ik in Moskou tijdens mijn
lezing toonde. Wat gebeurde? Mijn publiek
genoot, men was verrast, enthousiast,
zelfs geroerd. Uit reacties bleek dat
mijn Russische toehoorders vonden dat
aan ‘hun Gogol’ en aan de geest van het
stuk volledig recht was gedaan. Zo werd
duidelijk: het Russisch genie van het absurdisme
houdt zich ook in de Hollandse
modder van Heerhugowaard fier staande.
Juli 2023