Tijdschrift voor Slavische Literatuur

Eric Metz

De gevangenislyriek van Jan Zahradníček (1905-1960)

In februari 1948 kwamen in Tsjechoslowakije na een staatsgreep de communisten aan de macht. In snel tempo werden de typische kenmerken van Stalins totalitaire bewind uit de Sovjetunie overgenomen: een strakke planeconomie, de persoonlijkheidscultus (met Klement Gottwald als Stalins Tsjechoslowaakse evenknie), de repressie van alles wat van het marxistisch-leninistische dogma afweek en – als culminatie van deze repressie – grootscheepse politieke zuiveringen met behulp van schijnprocessen. In het decennium na de staatsgreep werden naar schatting ruim 200 000 mensen op politieke gronden gevangengenomen en werden er ongeveer tweehonderd geëxecuteerd. Rehabilitatie volgde veelal kort voor of tijdens de Praagse Lente van 1968 of, nog later, na de Fluwelen Revolutie van 1989.

Het meest geruchtmakende politieke proces was dat tegen Rudolf Slánský, destijds na Gottwald de invloedrijkste communist van het land. Samen met een aantal medestanders werd hij in 1952 ter dood veroordeeld op beschuldiging van ‘trotskistische, titoïstische en zionistische activiteiten’. De meeste opgepakte schrijvers ontsnapten aan een terdoodveroordeling, maar brachten vaak vele jaren door in zwaarbewaakte gevangenissen of in strafkampen. Van deze auteurs was tot nog toe niets in het Nederlands vertaald, in tegenstelling tot politiek gevangenen van de volgende generatie, zoals Eva Kantůrková, die in het boek Mijn lotgenoten haar leven in een gevangenis in de buurt van Praag beschreef, en natuurlijk de toneelschrijver Václav Havel, die in de tweede helft van de jaren zeventig uitgroeide tot boegbeeld van de Tsjechoslowaakse dissidentie.

Behalve de dichter Jan Zahradníček werd ook een aantal bekende prozaschrijvers tijdens het regime van Gottwald opgesloten. Ik noem er hier drie. In de eerste plaats Karel Pecka (1928-1997), ook weleens ‘de Tsjechische Solzjenitsyn’ genoemd. Zijn tien jaar verblijf in een strafkamp vonden hun neerslag in de verhalenbundel (Na co umírají muži) (‘Waaraan mannen sterven’) en in zijn tweedelige autobiografie Motáky nezvěstnému (‘Sluikbrieven aan een vermiste’). Lenka Reinerová (1916-2008) was een van de laatste Duitstalige Joodse schrijvers in het land. Zij verdween in de gevangenis als medestandster van Slánský. In haar boek Alle Farben der Sonne und der Nacht geeft ze uitvoerige beschrijvingen van de vele ondervragingen waaraan ze werd onderworpen. En ten slotte Jiří Mucha (1915-1991), aan wie eveneens een bijdrage in dit nummer van Tijdschrift voor Slavische Literatuur is gewijd.

Al deze auteurs konden hun werk pas tijdens de Praagse Lente publiceren. De memoires van Mucha, Studené slunce (‘Een koude zon’), verschenen eerst in Engelse vertaling in Londen onder de titel Living and Partly Living en pas een jaar later, in 1968, in de Tsjechische versie. In het geval van Reinerová verscheen eerst de Tsjechische vertaling, maar omdat het intussen 1969 was en de periode van ‘normalisering’ was ingetreden, werd de hele oplage van haar boek geconfisqueerd. De gevangenisgedichten van Zahradníček verschenen postuum en kennen een bijzondere publicatiegeschiedenis – waarover zo meteen meer.

leven en werk van jan zahradníček tot 1950

Jan Zahradníček werd geboren in een dorpje in de buurt van de Moravische stad Třebíč, in een landbouwersgezin. Op zijn eenentwintigste vertrok hij naar Praag om aan de Karelsuniversiteit Germaanse taalen letterkunde te studeren, maar die studie maakte hij niet af. In 1931 voltooide hij een opleiding tot bibliothecaris – een beroep dat hij nooit zou uitoefenen. In de jaren dertig verdiende hij voornamelijk de kost met vertaalwerk, vooral uit het Duits (Thomas Mann, Rainer Maria Rilke en anderen), maar ook uit het Engels (John Galsworthy). Tegelijk frequenteerde hij Praagse literaire kringen en raakte bevriend met František Halas, een dichter met communistische sympathieën, terwijl Zahradníček zelf een overtuigd katholiek was.

Zahradníčeks eerste dichtbundel, Pokušení smrti (‘Verleiding van de dood’) uit 1930, droeg nog duidelijk het poëticale stempel van het decadentisme. In de volgende bundels, zoals Žíznivé léto (‘Dorstige zomer’) uit 1935 werd de toon optimistischer en veranderde de thematiek: het geloof in God en de aanwezigheid van het goddelijke in de natuur – een vorm van pantheïsme – spelen nu een belangrijke rol. De verbondenheid van het aardse met het metafysische is een ander terugkerend motief. De uitgesproken christelijke invalshoek van zijn gedichten deelde hij met andere Tsjechische katholieke dichters, zoals Jakub Deml. Zahradníčeks poëzie van de jaren dertig kan deels ook als een reactie worden gezien op de succesrijke, veel speelsere stroming uit de jaren twintig die ‘poëtisme’ (poetismus) heette en waartoe vooral linkse dichters als Jaroslav Seifert en Vítězslav Nezval behoorden.

Vanaf het einde van de jaren dertig verwoordde Zahradníček in toenemende mate zijn conservatieve levensbeschouwing. Zo publiceerde hij in 1938 een door velen bekritiseerd essay onder de titel Pláč koruny svatováclavské (‘Het wenen van de kroon van de Heilige Wenceslaus’), waarin hij van leer trok tegen zowel het protestantisme als het socialisme en communisme. Volgens hem vormden al deze stromingen een bedreiging voor de traditionele Tsjechische morele waarden. De politieke en religieuze opvattingen van de dichter kwamen kort na de Tweede Wereldoorlog ook naar voren in twee dichtbundels, die in belangrijke mate zouden bijdragen tot zijn arrestatie enkele jaren later. In 1946 hadden de communisten een klinkende overwinning behaald bij de eerste parlementsverkiezingen in naoorlogs Tsjechoslowakije. In die context schreef hij de bundel La Saletta (1947), waarin hij de verschijning van de Moeder Gods aan twee kinderen in het Franse plaatsje La Salette (één eeuw eerder, in 1846) evoceerde. Maria’s oproep tot inkeer en tot een terugkeer naar de christelijke waarden wordt in de gedichten van Zahradníček een waarschuwing voor de sovjetisering van de samenleving. De volgende bundel, Znamení moci, (‘Het teken van de macht’) uit 1951, bouwt verder op deze waarschuwing, maar dan met meer pathos en met concrete verwijzingen naar de socialistische staat die intussen werkelijkheid is geworden. Vanzelfsprekend kon het boek destijds niet worden gepubliceerd.

de laatste tien jaar:
zahradníček in de gevangenis

In juni 1951 werd de dichter in Brno gearresteerd door agenten van de Staatsveiligheid, samen met een aantal andere katholieke dichters en intellectuelen. De jongste van zijn drie kinderen was op dat moment nog geen drie weken oud. Een jaar later werd Zahradníčk veroordeeld tot een gevangenisstraf van dertien jaar. De aanklacht: staatsondermijnende activiteiten en ‘verspreiding van de meest reactionaire ideeën van het Vaticaan’. Dankzij de persoonlijke tussenkomst van Jaroslav Seifert bij president Zápotocký werd de straf uiteindelijk teruggebracht tot negen jaar. Die tijd bracht hij door in diverse Moravische gevangenissen, meer bepaald in Brno, Znojmo en Mírov, maar ook in de beruchte Praagse strafinstelling Pankrác en in Leopoldov, een zeventiende-eeuwse vestingstad in Slowakije die tot een grote gevangenis was omgebouwd. In Pankrác ontwikkelde hij een vertrouwensrelatie met de opzichter van de gevangenisdrukkerij, een zekere Václav Sisel. Deze man zorgde voor het papier waarop Zahradníček in het grootste geheim zijn gedichten neerschreef. Sisel smokkelde de manuscripten in 1953 de gevangenis uit en begroef ze in zijn tuin. Pas vijftien jaar later, dus tijdens de Praagse Lente, lang na de dood van de dichter, groef hij ze weer op. Hij overhandigde ze aan de schrijvers František Křelina en František Knap, die ze op hun beurt bewaarden. Andere gedichten had Zahradníček gememoriseerd, waardoor hij in staat was om ze bij zijn vrijlating in 1960 op te schrijven. Op die manier ontstond de bundel Dům Strach (‘Huize Angst’), met in totaal 41 gedichten. De bundel verscheen pas geruime tijd later, namelijk in 1981, bij de beroemde Tsjechische tamizdat-uitgeverij Sixty Eight Publishers in het Canadese Toronto. Enkele jaren later kwam het boek ook uit bij een ondergrondse uitgeverij in Tsjechoslowakije, dus in de samizdat, meer bepaald bij Edice Expedice, die door onder meer Václav Havel was opgericht.

De meeste gedichten in ‘Huize Angst’ zijn in vrije verzen geschreven; slechts hier en daar is er klassieke metrische poëzie met eindrijm. Het parlando-effect dat met het vrije vers gepaard gaat, brengt een soort van intieme relatie tussen lyrisch subject en lezer tot stand. Dit zien we ook in de briefgedichten, waarin de jij-vorm wordt gebruikt, zoals in ‘Brief aan mijn vrouw’ (‘Dopis mé ženě’). Niet verwonderlijk voor Zahradníčeks poëzie spelen zowel de natuur als bijbelse motieven een belangrijke rol in deze bundel. De benauwde ruimte van de gevangeniscel vormt het uitgangspunt van contrasten: tussen deze binnenruimte en de wijde wereld daarbuiten, maar ook tussen absolute eenzaamheid en het contact met andere mensen, al is het maar door middel van klopsignalen die de gevangenen elkaar toesturen.

In 1956 werd Jan Zahradníček door een volgende dramatische gebeurtenis getroffen. Zijn vrouw Marie en zijn kinderen werden ernstig ziek na het eten van giftige paddenstoelen. Zijn twee dochtertjes overleefden het niet. Zahradníček kreeg verlof om hun begrafenis bij te wonen. De gevangenisautoriteiten deden hem de toezegging dat hij de gevangenis voorgoed mocht verlaten, maar deze belofte werd niet nagekomen, waardoor hij alsnog voor vier jaar achter de tralies verdween. In deze laatste periode van zijn leven werkte hij aan zijn laatste bundel, die uiteindelijk de titel Čtyři léta (‘Vier zomers’) meekreeg. Het centrale thema van dit boek is niet het leven in de gevangenis, maar de rouw om de overleden dochters van de dichter. In tegenstelling tot ‘Huize Angst’ kon ‘Vier zomers’ wél bovengronds in Tsjechoslowakije worden uitgegeven, in 1969 (nog net voordat de ‘normalisering’ intrad) bij de grote staatsuitgeverij Československý spisovatel. Zahradníček maakte dit zelf allemaal niet meer mee.

Gebroken door verdriet en door de ontberingen tijdens zijn jarenlange opsluiting Pankrác-gevangenis te Praag overleed hij in oktober 1960, een halfjaar nadat hij was vrijgelaten.

Dankzij de vertalingen van Kees Mercks voor dit nummer van TSL is een deel van Zahradníčeks bijzondere gevangenislyriek nu voor het eerst in het Nederlands beschikbaar.

Bronnen:

Jiří Hanuš,‘Jan Zahradníček (1905-1960): The Tragedy of a Poet and Prisoner of the Communist regime’, in: Acta Poloniae Historica, 2018, 118, p. 127-150.

Harold Segel, The Walls behind the Curtain: Eastern European Prison Literature, 1945-1990 (Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2012).

Josef Vojvodík & Jan Wiendl, Jan Zahradníček: poezie a skutečnost existence (Praha: Institut pro studium literatury, 2018).

Jan Zahradníček, Dům Strach (Toronto: Sixty Eight Publishers, 1981).